ठिपकेवाली मनोली (मुनिया) (Scaly-breasted munia)

 

ठिपकेवाली मनोली (मुनिया) (Scaly-breasted munia)

टाळेबंदी आणि पक्षी निरीक्षण हे आता चांगलंच समीकरण जुळून आलं आहे. खंड्या, धोबी, शिंपी हे पक्षी पाहिल्यावर आणखीन एक नवीन प्रजाती मला दिसली. अर्थात ! माझ्यासाठी नवीन. खरं तर ! आपल्या धावत्या युगात आपल्यालाच कुठे वेळ होता आपल्या आजूबाजूला पहायला. कोरोनाकाळात याची चांगलीच जाणीव आपल्या सर्वांना झाली . धावत्या आयुष्याला ब्रेक लागला आणि थोडा निवांत वेळ सुद्धा मिळाला. असंच एकदा काम करत असताना "चीक ss चीक ss "  असा बारीकसा आवाज झाला. सकाळची वेळ तशी शांतच होती. मी खिडकीकडे पाहिलं तर एक चॉकलेटी रंगाचा चिमणीएवढा पक्षी खिडकीच्या बाहेर असलेल्या दोरीवर बसला होता. “हाच ओरडत होता का ? “ मी मनातल्या मनात बोललो. हालचाल केली तर उडून जाईल म्हणून थोडा वेळ तसाच खुर्चीत बसून निरीक्षण करत राहिलो. पुन्हा आवाज आला. चोच हलताना दिसली आणि शिक्का मोर्तब झालं. हा याचाच आवाज आहे. किती बारीक आवाज आहे. कोलाहलात तर ऐकूही येणार नाही. मग माझं कुतूहल जागं झालं आणि लगबग झाली ती त्याला कॅमेऱ्यात पकडायची. मी खुर्चीतुन उठतो नाही तर लगेच तो उडून सुद्धा गेला. अरेरे ! आता हा पुन्हा दिसेल का आपल्याला?  मी थोडा खट्टू झालो. दिवसभरात परत काही तो फिरकला नाही. कुठला असेल हा पक्षी ? माझं तोकडं ज्ञान मलाच विचारत होतं. एखाद फोटो मिळाला कि आपल्याला शोधता येईल असा विचार करून मी तो परत येण्याची वाट पाहत होतो.

माझ्या अपेक्षेप्रमाणे तो दुसऱ्या दिवशी सकाळी पुन्हा आला. त्याच जागेवर बसून तो निरीक्षण करत होता. मीही थोडावेळ स्तब्ध होऊन तो काय करतोय ते पाहत होतो. पाठीवर पूर्ण तपकिरी रंग आणि खाली पोटावर पांढरे ठिपके हे आकर्षक दिसत होते. बारीकशी काळसर चोच आणि छोटेशे परंतु भेदक डोळे हे त्याचं सौंदर्य खुलवणारे होते. थोडा वेळ थांबून तो पुन्हा निघून गेला. तो यायचा. थोडा वेळ दोरीवर बसायचा आणि निघून जायचा. सलग २-४ दिवस हाच नित्यक्रम चालू होता. आता मी कॅमेरा घेऊन सज्ज झालो होतो.

"चीक ss चीक ss " आवाज झाला. मी ओळखलं होतं कि तो आला आहे. मी हळूच खिडकीजवळ जाऊन पाहिलं. अरेच्चा ! हे काय पाहतोय मी. या वेळेला तो चोचीत एक बांबूचे पाते घेऊन आला होता आणि त्याच्या सोबतीला त्याची जोडीदार सुद्धा आली होती. मी कॅमेऱ्यात त्यांचा जमेल तसा पटकन फोटो काढला. ते दोघेही भुर्रकन उडाले आणि पलीकडच्या खिडकीजवळ जाऊन बसले. फोटो मिळाल्यावर मी त्याची माहिती मिळवली. माझ्या ज्ञानात आणखीन भर पडली. हा सुंदर दिसणारा पक्षी होता. "ठिपकेवाली मनोली" इंग्रजी मध्ये याला स्केली ब्रेस्टेड मुनिया तर हिंदी मध्ये मुनिया असे म्हणतात. मारुती चितमपल्ली यांनी लिहिलेल्या पक्षीकोश मध्ये यांच्यासाठी मराठी शब्द मनोली आहे.चिमणी या पक्ष्याच्या जातीत मोडणारा मुनिया हा पक्षी कुणाही पक्षीप्रेमीला भुरळ पाडेल असाच आहे. आत्ता मला समजलं होतं कि काही दिवसांपूर्वी असाच काळा  पांढरा  चिमणीएवढा पक्षी मी पहिला होता. ती सुद्धा मनोलीचीच एक प्रजाती होती.

मुनिया पक्ष्यांच्या आकर्षक रूपामुळे जगभरात हे पक्षी मोठय़ा प्रमाणात पाळले जातात. त्यांना जर पाळायचे असेल तर बाजरी खायला घालावी लागते. एका आठवड्याला ते ४-५ किलो बाजरी आरामात फस्त करू शकतात. वेगवेगळ्या रंगात हे पक्षी आढळत असल्याने प्रत्येक ठिकाणी या पक्ष्यांचे वेगळे रूप पाहायला मिळते. आता पाहूया त्याची काही मला मिळालेली माहिती.

 

नाव: ठिपकेवाली मनोली  (इंग्लिश:Scaly-breasted munia; हिंदी:मुनिया).

शास्त्रीय नाव: (Lonchura punctulata)

Kingdom:             Animalia

Phylum:               Chordata

Class:                     Aves

Order:                   Passeriformes

Family:                  Estrildidae

Genus:                 Lonchura

Species:                L. punctulata

Weight:                14 g

Nesting Season: July - October

 

कार्ल लिनिअस यांनी १७५८ मध्ये लोंचुरा वंशाच्या प्रजाती आणि तिचे औपचारिक वर्णन यांचं द्विपाद नाव दिलं. कार्ल लिनिअस हे एक स्वीडिश वनस्पतिशास्त्रज्ञ, प्राणीशास्त्रज्ञ, वर्गीकरणशास्त्रज्ञ होते . ज्यांनी द्विपदी जीवांचे नामकरण करण्याची आधुनिक प्रणाली शोधली . त्यांना "आधुनिक वर्गीकरणाचे जनक" म्हणून ओळखले जाते. मनोलीच्या प्रजातींमध्ये त्याच्या श्रेणीमध्ये ११ उपप्रजाती आहेत, ज्या आकार आणि रंगात किंचित भिन्न आहेत. हा साधारण १० से.मी. आकाराचा पक्षी आहे. ठिपकेदार मुनियाची मादी आणि वीणीच्या हंगामात नसणारा नर दिसायला सारखेच दिसतात. फक्त विणीच्या हंगामी काळात वयस्क नर गडद तपकिरी रंगाचा होतो. यावर असलेले काळे-पांढरे ठिपके हिच याची महत्त्वाची ओळख आहे. जुलै ते ऑक्टोबर हा ठिपकेदार मनोलीच्या विणीचा काळ असून त्यासाठी तो गवतात किंवा झुडपात आपले घरटे बांधतो. मादी एकावेळी शुभ्र पांढऱ्या रंगाची ४ ते ८ अंडी देते. नर-मादी मिळून अंडी उबविणे, पिलांची देखभाल करणे, पिलांना खाऊ घालणे, घरट्याची साफसफाई करणे आदी सर्व कामे करतात. शेतातील दाणे, धान्य, छोटे किडे यावर हे आपली उपजीविका करतात.

मनोलीचे (मुनियाचे ) घुमटाकार घरटे

हे पक्षी कळपांमध्ये सुद्धा राहतात. मऊ कॉल आणि शिट्ट्यांसह संवाद साधतात. ही प्रजाती अत्यंत सामाजिक आहे आणि काहीवेळा मुनियाच्या इतर प्रजातींसोबत वास करू शकते. ही प्रजाती मुख्यत्वे आशिया मध्ये , उष्णकटिबंधीय मैदाने आणि गवताळ प्रदेशात आढळते. प्रजनन जोड्या गवत किंवा बांबूच्या पानांचा वापर करून घुमटाच्या आकाराचे घरटे बांधतात. कमी जास्त प्रमाणात शिटीचा आवाज काढून ते एकमेकांशी संवाद साधतात. तसेच त्यांच्या शेपटीची हालचाल  काही संकेत देणारी असते. अभ्यासाअंती असे लक्षात आले आहे कि, नराचे गाणे अतिशय हळुवार पण गुंतागुंतीचे आहे, ते फक्त जवळून ऐकू येते आणि जिंगल मधील तीव्र नोट असणाऱ्या स्वरासारखे भासते. आणि हे मला बऱ्याच दिवसांच्या निरीक्षणानंतर कळून आले जेव्हा तो सतत चोचीमध्ये एकेक बांबूची पाने किंवा गवताची पाती आणायचा. थोडावेळ दोरीवर बसायचा आणि काहीतरी बारीक आवाजात गात राहायचा. (त्याच्या शिटी मारणाऱ्या विशिष्ट आवाजावरून ) मग पुन्हा खिडकीत जाऊन गोळा केलेलं ठेवायचा नि भुर्रकन उडून जायचा. मी नंतर खिडकीजवळ जाऊन पाहिलं. माझ्या लक्षात आलं कि पठ्ठया !आपलं घरटं बांधण्याच्या कामी लागला होता. मादी तिथे बसली होती आणि त्याने आणलेल्या एकेक गवताच्या, काड्यांचा वापर करून घरटं बांधत होती. आत्ता माझ्या लक्षात आलं कि सुरुवातीचे काही दिवस हा खिडकीबाहेर दोरीवर बसून काय पाहायचा. बहुतेक घरटं बांधण्यासाठी तो जागेची रेकी करत असावा. माझं आता रोजचं निरीक्षण चालू होतं . ४-५ दिवसातच त्यांचं जवळपास घरटं पूर्ण झालं होतं. पण बहुतेक पुढचा त्या दोघांचा सहवास माझ्या नशिबी नव्हता. त्याला कारणच असं झालं कि, मनोलीने घरटं बांधायला सुरुवात केल्यावर कावळा टपून बसलेला असायचा आणि त्याच्या भीतीने ते दूर उडून जायचे. पुन्हा घरटं बांधायला सुरुवात करायचे. निसर्गाने त्यांना कसं उपजतच ज्ञान दिलं आहे स्वतःच्या सुरक्षेचं. ते समजले आणि चालू असलेल्या घरट्याचं काम अर्धवट टाकून निघून गेले. महिने दोन महिने होऊन गेले ते परत आलेच नाहीत. नक्कीच त्यांना दुसरीकडे चांगली सुरक्षित जागा मिळाली असणार.  पुन्हा कधी ते खिडकीजवळ फिरकलेच नाहीत. त्यांच्या घरटं बांधण्याच्या वेळेला त्याची ती चोचीत गवताचं पातं घेऊन यायची लगबग, दोरीवर बसून त्याचं बारीक आवाजातील गाणं, मादीचं खिडकीत बसून घरट्याला आकार देणं हे सगळं मी पाहत होतो, अनुभवत होतो. त्याचा आनंद घेत होतो  आणि नकळत गाणं सुद्धा गुणगुणत होतो. "चलत मुसाफिर मोह लिया रे, पिंजरे वाली मुनिया."

घरटे बांधत असलेली मादी 

माहिती सौजन्य:- पुस्तके आणि आंतरजालावरून साभार.

करडा धोबी (Grey wagtail)

 करडा धोबी (Grey wagtail)

टाळेबंदीतली सकाळ. रोज खिडकीवरच्या टकटक आवाजाने जाग यायची. कोण आहे म्हणून एकदा कुतूहलाने खिडकी उघडली आणि एक पक्षी भुरकन उडून गेला. मागे नवीन वर्षाच्या सुरुवातीला अलिबाग ला असताना सुतार पक्षीने असाच अनुभव दिला होता. पण आवाजावरून तरी तो असेल असं वाटलं नव्हतं. कुतूहल चाळवलं गेलं. दुसऱ्या दिवशी सकाळी पुन्हा खिडकीवर टकटक झाली. हळूच खिडकी उघडली आणि त्याला चाहूल लागताच समोरच्या दोरीवर जाऊन बसला. करड्या आणि पिवळसर रंगाचा हा पक्षी मी पहिल्यांदाच पाहत होतो. मस्त आपली शेपटी वर खाली उडवत होता आणि थोड्याच वेळात दोरीवून खाली सुर मारून उडाला. हा आता त्याला रोजच पाहण्याचा छंद जडला आणि कसरत सुरू झाली त्याला कॅमेरात टिपण्याची. १४ दिवसांच्या अथक प्रयत्नानंतर शेवटी एक छान फोटो मिळालाच. सतत शेपटी वर खाली करणारा हा होता (Grey wagtail)करडा धोबी. हे पक्षी सतत शेपूट वर- खाली हलवीत असल्यामुळे या प्रजातीला मोटॅसिल्ला हे नाव पडले आहे. पण हा त्या खिडकीवर रोज सकाळी का टकटक करायचा याचं कोड तेव्हा उलगडलं जेव्हा तो आपली निशाणी सोडून गेला..😀

पॅसेरीफॉर्मिस गणाच्या मोटॅसिल्लिडी कुलातील मोटॅसिल्ला प्रजातीमधील पक्ष्यांना सामान्यपणे धोबी म्हणतात. भारतात या पक्ष्याच्या ३-४ जाती आढळतात. भारतात आढळणाऱ्या जातींपैकी एक–शबल (चित्रविचित्र रंगाचा) धोबी–येथील कायमची रहिवासी असून बाकीच्या हिवाळी पाहुणे म्हणून इकडे येतात. शबल धोब्याचे शास्त्रीय नाव मोटॅसिल्ला मदरासपटेन्सिस असे आहे. हिमालयाच्या ६१० मी. उंचीपासून खाली सगळीकडे तो आढळतो पण आसाममध्ये तो सापडत नाही. हिवाळ्यात भारतात येणाऱ्या मोटॅसिल्ला प्रजातींमध्ये करडा धोबी (मो. सिनेरिया), पांढरा धोबी (मो. अल्बा) आणि पिवळा धोबी (मो. फ्लावा) या मुख्य जाती आहेत. (१) करडा धोबी पक्ष्याची वरची बाजू करडी व खालची पिवळी. (२) पांढरा धोबी पक्ष्याची वरची बाजू करडी; चेहरा, हनुवटी व गळा पांढरा; छातीवर काळा पट्टा; पंख काळे पांढरे. (३) पिवळा धोबी पक्ष्याचे कपाळ पिवळे, भुवया पिवळ्या. उन्हाळ्याच्या आरंभी नराचे सगळे डोके पिवळे होते. 

हा पक्षी सतत आपली शेपूट वर-खाली हलवत असतो. एखादा धोपटणे आपटावे तसे, त्यावरूनच याला धोबी हे नाव पडले. मला सध्या तरी फक्त करड्या रंगाचा धोबी पाहायला मिळाला. त्यामुळे त्याचीच माहिती फक्त या पोस्ट मध्ये टाकतो आहे. 

आता पाहूया त्याची माहिती.

नाव:             करड्या डोक्याचा धोबी किंवा भाटुकली  

इंग्लिश:        Dark-headed Wagtail or Grey-headed Wagtail; 

हिंदी:            नील-सिर पीलाकिया). 

शास्त्रीय नाव: (Motacilla cinerea)

Kingdom:    Animalia

Phylum:       Chordata

Class:           Aves

Order:         Passeriformes

Family:       Motacillidae

Genus:        Motacilla

Species:       M. cinerea 

ग्रे वॅगटेल हे द्विपद नाव दिले ते मार्मडुके टन्सटॉल या ब्रिटिश पक्षीशास्त्रज्ञाने. त्याने हे १७७१ मध्ये ऑर्निथोलॉजीया ब्रिटानिका या पुस्तकात मध्ये सादर केले. किंबहुना द्विपद नामकरणा वर काम करणारा तो पहिलाच ब्रिटिश पक्षीशास्त्रज्ञ होता. मोटासिला हे वॅगटेलचे लॅटिन नाव आहे.

करडा धोबी हि पिवळ्या धोब्याची एक उपप्रजात आहे. वरचा पाठीकडचा भाग हा करड्या रंगाचा तर खालचा भाग हा पिवळसर असतो. तर शेपटीची किनार पांढरी असते. डोक्याचा रंग करडा व भुवईचा रंग पांढरा असतो. पिवळा धोबी पाकिस्तान आणि भारतात गंगेचे मैदान ते दक्षिणेकडे कच्छ्, कन्याकुमारी, श्रीलंका आणि पूर्वेकडे बांगला देश ते ब्रम्हदेश व अंदमान आणि निकोबार बेटे या भागात आढळून येतो.नद्या, ओढे, तलाव वगैरेंच्या काठी हा नेहमी असतो.

करडा धोबीचा विणीचा हंगाम अर्थात प्रजोत्पादनाचा काळ हा एप्रील ते जुलै या महिन्यांमधे असतो. प्रजजन काळात नर हा हवेत लहान उड्डाणे करून प्रदर्शन करत असतो आणि एका विशिष्ट् आवाजासह तो हळू हळू खाली उतरतो. याचे घरटे नदीच्या काठावर खडक आणि झाडांची मुळे यामधे असते. मादी साधारण ३-४ अंडी घालते. ती पांढरी असून त्यात करड्या, तपकिरी किंवा हिरव्या रंगाची छटा असते. त्यांवर तपकिरी ठिपके किंवा रेषा असतात.. लहान किडे हा या धोब्याचा मुख्य आहार असतो. या किड्यांच्या शोधात हा धोबी आपली शेपटी मस्त वर खाली करत नाचवत असतो.

या टाळेबंदीत खूप पक्षी दिसू लागलेत आणि आपसूकच त्यांची माहिती घेण्याची जिज्ञासाही जागी झाली आहे. आता पाहूया पुढचा कोणता पक्षी दर्शन देतो ते.

माहिती सौजन्य:- विकिपीडिया आणि आंतरजालावरून साभार.

खंड्या (धीवर) – (White throated Kingfisher)

 

खंड्या (धीवर) – (White throated Kingfisher)

टाळेबंदीत गावाला राहणं झालं आणि विविध पक्ष्यांच्या निरीक्षणाचा छंद आपसूकच लागला.
दररोज सकाळी उठल्यापासून ते दिवस मावळेपर्यंत पक्ष्यांचे विविध आवाज कानावर पडायचे. मग त्यातून निर्माण झालं ते कुतूहल त्यांना ओळखण्याचं. त्यातील आपल्या रंगाने लक्षवेधी असणारा पक्षी म्हणजे खंड्या किंवा बोली भाषेत त्याला बंड्या असेही म्हणतात.  मागील एक वर्षांपासून त्याचा फोटो माझ्या पॉवर शूट कॅमेऱ्याने काढण्याचा प्रयत्न करत होतो. पण DSLR नसल्याने एवढ्या दूरवरून फोटो निघाले तरी पुसट यायचे. त्यामुळे थोडा मोक्याच्या ठिकाणी जवळपास कुठेतरी तो बसेल आणि ४८ X पर्यंत झुम करून  शूट करेन या संधीत होतो. पण ती काही भेटली नव्हती. पक्ष्यांचे फोटो काढणे हा फोटो ग्राफीतील एक कठीण टास्क. मुळात पक्षी हे एका ठिकाणी स्थिर राहत नाही. मनुष्यवस्तीत तर नाहीच नाही. जेमतेम १०-२० सेकंद एवढाच अवधी आणि त्यापेक्षा जास्त कुठे बसलेला दिसला तोही फोटो काढे पर्यंत तर तो नशिबाचा भाग. शेवटी एका वर्षानंतर मला संधी मिळाली. ऑफिसचं काम चालूच होतं आणि तेवढ्यात कि ss कि ss या आवाजाने लक्ष वेधलं. घराच्या भोवती जोरजोरात आवाज येत होता. मला समजलं होतं कि हा खंड्याच आहे. लगेच कॅमेरा घेऊन धावलो. समोरच्या आंब्याच्या झाडावर बसला होता. त्याचा निळसर रंग, पांढरा कंठ आणि लाल चोच किती मस्त दिसत होता तो. असं वाटत होतं कि निळ्या रंगाची शाल पांघरून आणि गळ्यात पांढरा मफलर घालून बसला आहे.  इकडे तिकडे पाहत तो जोरजोरात ओरडत होता. जुलै पर्यंत विणीचा हंगाम त्यांचा असतो त्यामुळेच तो एवढा ओरडत होता. असा मी अंदाज बांधला.  मी सावधतेने त्याला न दिसेल अश्या जागी जाऊन बसलो आणि फायनली मला ३०-४० सेकंदाच्या अवधीत २-३ फोटो मिळाले. बहुधा त्याला माझी चाहूल लागली असावी म्हणून लगेचच तो तिथून उडून गेला. तो नर होता कि मादी आहे हे मात्र ओळखणं कठीणच गेलं. तसेही बाह्य स्वरूपावरून नर व मादी वेगळे ओळखता येत नाहीत.

अ‍ॅल्सिडीनिडी या पक्षीकुलातील प्रामुख्याने मासे खाणाऱ्यांपैकी हा एक पक्षी आहे. या पक्ष्याच्या जगभर सुमारे ९० जाती असून त्या बहुतांशी उष्ण व समशीतोष्ण प्रदेशांत आढळतात.त्यांच्या आकारांत तसेच रंगांत विविधता असते. याच्या इतर जातभाईंची नावे लहान खंड्या, कवडा खंड्या, काळ्या डोक्याचा खंड्या, तिबोटी खंड्या, घोंगी खंड्या , मलबारी खंड्याअशी आहेत. तिबोटी खंड्या तर फारच आकर्षक असतो. तो फक्त एकदाच दिसला होता पण त्याचा फोटो काही मिळाला नाही. बऱ्याचदा हा खंड्या हा मनुष्य वस्तीजवळ घरांच्या आसपास असलेल्या झाडांवर तसेच विजेच्या तारांवर बसलेला दिसतो. हि भारतातील पाच-सहा जातींपैकी एक सामान्य जाती असून ती सगळीकडे आढळते.

पक्ष्यांची प्रमाण नावे शोधताना महाराष्ट्र पक्षिमित्र संघटनेचे कार्याध्‍यक्ष डॉ. राजू कसंबे यांनी या पक्ष्याला धीवर हे नाव दिले. धीवर म्हणजे मासे पकडणारा. कोळी लोकांनाही धीवर म्हणतात. त्यामुळे २०१५ पासून आता खंड्या नाही; तर मराठीत धीवर या नावाने किंगफिशर ओळखला जात आहे. परंतु याला सर्वप्रथम शास्त्रीय दृष्ट्या नाव दिले ते कार्ल लीनियस या स्वीडिश शास्त्रज्ञाने. सन १७५८ मध्ये त्याच्या सिस्टामा नॅच्युरेच्या दहाव्या आवृत्तीत त्याने याचे औपचारिकपणे वर्णन केले होते. अल्सिदो स्मीर्नेन्सिस (Alcedo smyrnensis) हे द्विपद नाव ठेवले. सजीवांना नाव देण्याची एक पद्धती त्याने विकसित केली. या पद्धतीमध्ये सजीवाचं नाव लिहिताना नेहमी दोन शब्दांचा वापर केला जात असल्याने या पद्धतीला ‘बायनॉमिअल नॉमेनक्लेचर’ किंवा ‘द्विनाम पद्धती’ म्हणतात. ‘स्पीशिज फ्लँटेरम’या आपल्या पुस्तकामध्ये त्याने या पद्धतीची माहिती दिलेली आहे. त्याच्या मृत्यूनंतर सुमारे १८० वर्षांनी, म्हणजे १९५६ साली आंतरराष्ट्रीय वनस्पतीशास्त्र परिषदेत शास्त्रज्ञांनी सजीवांना शास्त्रीय नाव देण्याची लिनियस याने विकसित केलेली पद्धती एकमताने स्वीकारली गेली. या द्विनाम पद्धतीतल्या दोन शब्दांपैकी पहिला शब्द हा त्या सजीवाची जात (genus) तर दुसरा शब्द त्या सजीवाची प्रजाती दर्शवतो. नावातला पहिला शब्द म्हणजे त्या सजीवाचं नाव असतं तर दुसरा शब्द हे विशेषण असतं. हा दुसरा शब्द त्या सजीवाच्या प्रजातीचं वर्णन करणारा किंवा तो सजीव जिथे आढळतो, तिथल्या भौगोलिक परिस्थितीची माहिती देणारा असतो. त्याच प्रमाणे स्मीर्नेन्सिस (smyrnensis) हे तुर्की मधील इझमीर शहरासाठी वापरण्यात आलेले विशेषण आहे जे किंगफिशर साठी वापरले गेले. नामकरण करण्याच्या या विशिष्ट पद्धतीमुळे जागतिक स्तरावर सजीवांची ओळख आणि त्यांचा अभ्यास यांच्यात सुसूत्रता आली. सजीवांच्या वर्गीकरणाच्या त्याच्या कामामुळे त्याला १७६१ मध्ये स्वीडनमधील महान नागरिकाचा दर्जा देण्यात आला.

आता पाहू खंड्याविषयी काही माहिती.

खंड्या, धीवर किंवा किलकिल्या (इंग्लिश: व्हाइट ब्रेस्टेड किंगफिशर) हा लहान आकारातील पाणथळी जागेजवळ रहाणारा पक्षी आहे. काही आकाराने चिमणीहून लहान तर काही कबुतराहून मोठे असतात. तसेच रंगाने काही काळे-पांढरे, काही आकर्षक निळे-विटकरी, तर काही तेजस्वी जांभळे आसतात.  भारतात आढळणाऱ्या जातींपैकी असणारे त्याच्या शरीराची लांबी सु. १८ सेंमी. असते. तर इतर भागात मोठा किंगफिशर  हा २७-२८ से.मी. पर्यंत आढळतो. डोक्याच्या वरचा भाग निळा व त्यावर आडव्या काळ्या रेषा असतात. पाठ तकतकीत निळी व पंख हिरवट निळे असतात. डोक्याच्या दोन्ही बाजूंवर विटकरी, निळा आणि पांढरा रंग असतो. हनुवटी व गळा पांढरा आणि पोटाकडील भाग विटकरी असतो. चोच लांब, जाड, काळी व टोकदार असते. पाय आखूड व लाल रंगाचे असतात. शेपूट आखूड असते. जलाशयाच्या काठी तसेच पाणथळ भागात हा पक्षी घरटे बांधतो. याचे घरटे नदीकाठी बिळात असते. हे बीळ ०.३-१.२ मी. लांब व आडवे खणलेले बीळ असते. अंड्यांसाठी बिळाच्या आतील टोकाचा भाग मुद्दाम रुंद केलेला असतो. यांचा विणीचा हंगाम हा  मार्चपासून जून-जुलै पर्यंत असतो. मादी एका वेळेला ५-७ अंडी घालते. अंडी उबविण्याचे काम नर व मादी दोघेही करतात.साधारणतः १९ ते २० दिवसांनी अंड्यातून पिल्लू बाहेर येते. ही पिल्ले २४ ते २५ दिवस बिळात राहतात. हि पिलले एका वेळेला १०० मासे सुद्धा फस्त करू शकतात. पिल्ले साधारण पालकाबरोबर ३ ते ४ महिने राहतात. हा पक्षी अंदमान आणि निकोबारसह भारताच्या समुद्र किनाऱ्यावरील प्रदेशात सर्वत्र आढळतो. तो बहुतांश बल्गेरिया, तुर्की, पश्चिम आशिया, भारतीय उपखंडापासून फिलिपिन्सपर्यंत आढळतो.

लहान आकार, अत्यंत आकर्षक रंग, हे याचे वैशिष्ट्य आहे. छोटे किडे, लहान मासे, लहान बेडूक इत्यादी मुख्य खाद्य आहे. मासे हे खंड्याचे आवडते भक्ष्य आहे. त्यामुळे नदी, ओढे, तळी यांच्या काठी तो हमखास दिसतो. मासे पकडण्याची त्याची पद्धत विलक्षण असते. झाडाच्या एखाद्या फांदीवर किंवा झुडपावर बसून तो भक्ष्य टेहळीत असतो. मधूनमधून आपले डोके हलवीत ‘क्लिक्, ‘क्लिक्’ किंवा ‘किल्, ‘किल्’असा आवाज काढतो.

पाण्यावर शिकारीसाठी एकाग्रतेने फडफड करून अत्यंत वेगाने पाण्यात सूर मारून शिकार करणे हे या पक्ष्याचे वैशिष्ट्य आहे. खाली पाण्यात मासा दिसला की, पंख मिटून एखादा दगड जसा वरून पाण्यात पडावा त्याप्रमाणे तो धाड्कन पाण्यात सूर मारतो व मासा चोचीत धरून बाहेर येतो. कित्येक वाईल्ड फोटोग्राफर तर त्याच्या हा पाण्यातला सूर आपल्या फोटो मध्ये खेचण्यासाठी वर्षानुवर्षे आतुर असतात. ऍलन मॅक फेडेन (Alan McFadyen) या स्कॉटिश वाईल्ड फोटोग्राफर ने तर परफेक्ट शॉट मिळण्यासाठी आपली चक्क सहा वर्षे या खंड्याच्या पाठी घालवली.  तब्ब्ल ४२०० तास आणि  ७,२०,००० फोटो काढल्यानंतर त्याला परफेक्ट शॉट मिळण्यात यश आलं. त्या बद्दल त्याचं सर्वत्र कौतुक देखील झालं. ऍलन या नावाने तुम्ही इंटरनेट वर सर्च केल्यास तुम्हाला तो फोटो पाहायला मिळेल. अश्या या वेड लावणाऱ्या खंड्याला पश्चिम बंगालचा राज्य पक्षी म्हणून मान मिळाला आहे.  मात्र महाराष्ट्रातील काही अतिदुर्गम आदिवासी भागात यांची ललकारी अशुभ मानली गेल्याने शिकार देखील होतो आहे. हे मात्र खेद जनक आहे.

  

श्रीधर शनवारे यांनी आपल्या कवितेत खंड्याचे अर्थात धीवर पक्ष्याचे सुंदर वर्णन केले आहे.
          तळ्याकाठी गाती लाटा,
          लाटांमध्ये उभे झाड;
          झाडावर धीवराची,
          हाले चोच लाल, जाड.
शुभ्र छाती, पिंगे पोट,
जसा चाफा यावा फ़ुली;
पंख —जणू थंडीमध्ये,
बंडी घाली आमसुली.
          जांभळाचे तुझे डोळे,
          तुझी बोटे जास्वंदीची,
          आणि छोटी अखेरची
          पिसे जवस-फुलांची.
गड्या, पाखरा, तू असा
सारा देखणा रे कसा ?
पाण्यावर उडताना,
नको मारू मात्र मासा !
              — श्रीधर कृष्ण शनवारे

माहिती सौजन्य:- मराठी विश्वकोश आणि आंतरजालावरून साभार.

 

 

 ऍलन मॅक फेडेन ने काढलेला फोटो

टिप :- या लेखाचा काही भाग लोकप्रभाच्या अंकात प्रकाशित झाला आहे.  लिंक खालीलप्रमाणे 

 http://epaper.lokprabha.com/3209290/Lokprabha/03-09-2021#page/42/2

 

 

 

 

 

 

 

सुतार पक्षी

सुतार पक्षी

साळून्कीच्या आकाराएवढा, म्हणजेच २५ ते ३२ से.मी. एवढा हा पक्षी असतो. त्याच्या देखण्या रंगामुळे आणि तितक्याच देखण्या चोचीमुळे एकदा बघितला तरी तो चांगलाच लक्षात राहतो. पुत्रकुळातील हा एकमेव प्रतिनिधी आहे. आपल्या ठाण्य-मुंबईत हा पक्षी सहजासहजी दिसत नाही. मला मात्र हा पक्षी जवळून बघण्याचे भाग्य लाभले तेही माझ्या रायगड  जिल्ह्यात. १ जानेवारी २०१२ ला अलिबाग ला गेलो असताना तिथे मला याचे जवळून दर्शन झाले. तिथे जो मी सुतार पक्षी बघितला तो colorful होता, याच्या आधी  मी फक्त तांबूस रंग असलेला (एक रंगी) सुतार पक्षी बघितला होता, जो साधारणपणे आढळतो.

(Watch Video: http://www.youtube.com/watch?v=7_NUs9hKMC0&feature=plcp)

पण खाली फोटोत दाखवलेला सुतार पक्षी दिसणे खरेच भाग्य!.

सुतार पक्ष्याचा मुख्य रंग पिंगट असतो. त्याच्या पाठीवर,पंखावर आणि शेपटीवर झेब्रा प्राण्यासारखे काले-पांढरे पत्ते असतात. त्याच्या डोक्यावर पिसांचा तुरा असतो. या तुर्याची खासियत म्हणजे सुतार पक्ष्याला तो उघडता किवा मिटता येतो. सुतार पक्ष्याची चोच लांब किवां बाकदार असते. गावाजवळची माळराने, गवताळ भाग, तसंच जंगलात हे पक्षी हिंडताना दिसतात. मात्र त्याच्या रंगामुळे ते निसर्गात चटकन दिसत नाहीत.

सुतार पक्ष्याचं मुख्य अन्न हे अळ्या तसंच अळ्यांचे कोश आहे. या अळ्यांच्या शोधात खरंतर हे पक्षी जमिनीवर किंवा लाकडामध्ये चोच आपटत व पालापाचोळा दूर करीत असल्याचं चित्र पाहायला मिळतं.

त्यांची चोच त्यांना त्यांचं भक्ष्य शोधायला मदत करते म्हणूनच निसर्गाने त्यांना लांब चोचीची देणगी दिली आहे.

जमीन उकरताना ते पार गमतीषित दिसतात. त्यांचा तुरा हा त्यावेळी मिटलेला असतो आणि हा मिटलेला तुरा एखाद्या शेंडीसारखा दिसतो.

 हा  पक्षी  सहसा जोडीने किंवा टोळीने राहतो. याचे गाणे म्हणजे हु....पो.....किंवा हु....पो.....पो....असा आवाज असतो. याच आवाजावरून याला इंग्रजीतले ‘हुप्पो’ हेनाव पडले असावे. त्याचे हे गाणे एकसारखे आणि वेळेला दहा मिनिटे असते. झाडांच्या ढोलीत, भिंतींमधल्या भोकात वा छपराच्या भोकात हा घरटे तयार करतो.

© Mayur H.Sanap 2012